Financiële kanjers
In de bank- en verzekeringswereld is van alles gaande. Banken verbinden zich met verzekeraars en omgekeerd gaan verzekeraars met banken samen. De samenwerking kent verschillende vormen. Bij bankverzekeren (bancassurance) verkoopt de bank verzekeringsproducten via de eigen kanalen. Bij verzekeringsbankieren (assufinance) verkoopt de verzekeraar bankproducten via het eigen distributiekanaal. Ten derde is er de complete financiële dienstverlening (all finance) waarbij verzekerings- en bankproducten worden geïntegreerd tot producten die heel specifiek zijn toegesneden op de behoeften van de klant.
De samenwerking kan plaats vinden in de vorm van een fusie , overname of een joint-venture .

Zetten we de top10 banken en de top10 verzekeraars op een rij, dan ontstaat het volgende beeld.

Top 10 banken Nederland (balanstotaal x f 1 mln)
1	ABN AMRO holding	546.526
2	Rabobank Nederland (Rabobank-Interpolis)	293.516
3	ING Bank (ING Groep)	247.157
4	Bank Nederlandse Gemeenten	101.861
5	Fortis Bank Nederland (VSB)	31.529
6	Nederlandse Waterschapsbank	30.373
7	SNS Bank Nederland	25.494
8	Generale Bank Nederland	20.690
9	De Nationale Investeringsbank	18.074
10	Westland Utrecht Hypotheekbank (ING Groep)	12.271

Top 10 verzekeraars Nederland (bruto-premie x f 1 mln)
1	Nationale Nederlanden (ING)	9.997
2	Achmea	6.148
3	Aegon	5.353
4	Amev (Fortis)	3.705
5	Interpolis (Rabobank-Interplois)	3.336
6	Stad Rotterdam	2.865
7	Delta Lloyd	2.842
8	UAP-Nieuw Rotterdam	2.132
9	Reaal	1.428
10	Ohra	1.189

Echt groot zijn Nationale Nederlanden (verzekeraar nr 1) en ING Bank (bank nr 3) samen in de ING Groep. Ook niet te versmaden: Amev (verzekeraar nr 4) en Fortis Bank Nederland (bank nr 5) samen in VSB. Vervolgens Interpolis (verzekeraar nr 5) en Rabobank Nederland (bank nr 2) samen in Rabobank-Interpolis.
Aegon (verzekeraar nr 3) heeft een eigen bank opgericht (Spaarbeleg Bank). Achmea (verzekeraar nr 2, waarin Centraal Beheer, Zilveren Kruis en Avero) heeft een kleine bank (Staal bankiers) overgenomen.
ABN AMRO (bank nr 1) heeft een verzekeringskanaal opgezet waarin wordt samengewerkt met Centraal Beheer.

Het is duidelijk dat er in de oligopolistische markt sprake is van een concentratiebeweging. Binnen een oligopolie bestaat of zeer felle concurrentie of men komt, juist uit angst voor 'cut throat competition', tot concurrentiebeperkende afspraken (kartels ). Dergelijke concurrentiebeperking is in het algemeen nadelig voor de klanten, die het met hogere tarieven en minder dienstbetoon moeten doen dan wanneer er een pittige wedijver tussen de aanbieders bestaat.
Naast deze vervlechting van banken en verzekeraars is er meer aan de hand. Zoals bekend is een deel van de sociale verzekeringen geprivatiseerd . Denk aan de Ziektewet, de Algemene Nabestaandenwet en een deel van de WAO. Hier ligt in beginsel een interessante markt voor de particuliere verzekeraars, die deze producten intussen aanbieden. Het financiële conglomeraat Achmea is in gesprek met het GAK, de grootste uitvoeringsorganisatie van de sociale verzekeringen.

Sommige deskundigen zijn bezorgd over de financiële machtsposities die op deze manier ontstaan. Vooral ook omdat de controle bij verschillende instellingen berust. Vanouds houdt De Nederlandsche Bank (DNB) controle op de financiële instellingen. Terwijl de verzekeraars door de Verzekeringskamer worden gecontroleerd. Onder de nu nog geldende oude Wet economische mededinging (WEM) staat de minister van Economische Zaken machteloos. De nieuwe WEM geeft hem de mogelijkheid op te treden tegen het misbruik maken van een economische machtspositie. Ook is toezicht mogelijk op concentraties door fusies of overname. Maar ook deze nieuwe wet laat het toezicht op de financiële sector over aan DNB (Wet toezicht kredietwezen 1992) en de Verzekeringskamer (Wet toezicht verzekeringsbedrijf 1993). Al is het wel zo dat binnen vijf jaar na de inwerkingtreding van de nieuwe WEM deze regeling nader wordt bezien.

Het is vanwege het tegengaan van inflatie heel goed verdedigbaar dat DNB is afgeschermd van de invloed van het parlement. Maar dat betekent dat het toezicht van de Bank op concentraties en machtsposities (het zogeheten structuurtoezicht) ook niet onderhevig is aan parlementaire controle. Zou het niet wenselijk zijn het toezicht op de concurrentieverhoudingen over te laten aan de minister van Economische Zaken, die wel door het parlement ter verantwoording kan worden geroepen?
RS


Hoogleraar: bundeling banken en zorgverzekeraars nekt concurrentie
'Toets fusies in financiële sector'

Door onze redacteur MENNO TAMMINGA
AMERSFOORT, 6 DEC. De overheid moet de nieuwe fusiegolf in de financiële sector, waarin banken en verzekeraars samenklonteren met pensioenuitvoerders en sociale uitvoeringsinstellingen, toetsen op negatieve gevolgen voor de concurrentie. ,,Bij de fusies van de grote banken had het al gekund'', zegt dr. C. de Kam, hoogleraar Economie van de Publieke Sector in Groningen. ,,Bij de verzekeringsfusies is de grens al overschreden.''

Deze week maakten Achmea, een financieel conglomeraat van banken tot en met (zorg)verzekeringen, en Gak, de grootste uitvoeringsinstantie van sociale verzekeringen, oriënterende gesprekken over samenwerking bekend. Enkele weken geleden deden de Rabobank, de grootste bank en verzekeraar in Nederland en PVF, die pensioen- en VUT-fondsen beheert met zo'n 40 miljard gulden vermogen, hetzelfde.

,,Een bank en verzekeraar als ING is door fusies zo'n grote marktpartij geworden dat je je moet afvragen wat dat betekent voor het functioneren van de markt'', zei De Kam afgelopen week in de wandelgangen van een congres van Paribas Asset Management over de financiering van de toekomstige pensioenvoorziening. ,,Het moet niet zo worden, dat de competitie verdwijnt.''

De Nederlandse overheid heeft op dit moment geen mogelijkheden om fusies in het bedrijfsleven preventief te toetsen op hun gevolgen voor de mededinging. Minister Wijers van Economische Zaken (EZ) heeft een paar maanden geleden wel plannen ontvouwd om in deze lacune te voorzien.

In het kader van het beleid om marktwerking te stimuleren wil Wijers fusies van bedrijven die een gezamenlijke omzet hebben van 250 miljoen gulden of meer toetsen op hun gevolgen voor de concurrentie. Fusies die een bedrijf opleveren met meer dan 5 miljard ecu omzet (ruim 11 miljard gulden) komen alleen voor toetsing op Europees niveau in aanmerking.

In de financiële sector spelen de toezichthoudende Nederlandsche Bank en het ministerie van Financiën de hoofdrol in de beoordeling van bankfusies, maar zij zijn in het verleden geen tegenstander gebleken van verdere concentraties. Ook in de nieuwe fusiewetgeving blijven zij voorlopig de komende vijf jaar de concentratie in de financiële sector beoordelen.

,,Wanneer er een paar grote financiële conglomeraten komen die gedeeltelijk sociale taken uitvoeren, is het mogelijk dat er net zo weinig concurrentie zal zijn als vroeger, maar tegen hogere uitvoeringskosten'', vreest De Kam. De uitvoeringskosten hebben de gewoonte op te lopen als particuliere partijen het heft in handen krijgen, legt hij uit.

De verklaring daarvoor is relatief simpel: de overheidsbureaucratieën die de uitkeringen beheren verkopen alleen standaardpakketten, die in de uitvoering niet zo bewerkelijk zijn. Particuliere aanbieders komen daarentegen met meer maatwerk en dat maakt de produkten duurder in uitvoering. ,,De politiek geeft de zeggenschap over de uitkeringen weg, zoals bij de Algemene Nabestaanden Wet (ANW), en daarmee daalt de democratische controle.''

Wat daarvoor in de plaats komt heet weliswaar marktwerking, maar wordt uitgevoerd tegen hogere prijzen. ,,De uitvoeringskosten lopen op, de verzekerden zien hun belangen sneuvelen.'' De Kam verwacht dat grote ondernemingen wel een sterke onderhandelingpositie tegenover de nieuwe financiële kongsi's zullen hebben, maar dat particulieren en kleine ondernemers een veel zwakkere uitgangspositie hebben. ,,Ik ben niet voor bundelingen die zo machtig worden dat onvoldoende keuze overblijft voor ondernemers en particulieren. Dan krijg je te veel eenheidsworst: niet geleverd door de overheid, maar door de markt.''

In de praktijk kunnen straks nieuwe conglomeraten ontstaan die deels publieke taken uitoefenen, zoals zorg en sociale uitkeringen, en deels commerciële activiteiten ontplooien, zoals bankdiensten, pensioenverzekeringen en koopsompolissen. Allerlei praktische vragen dringen zich op. Hoe moeten de kosten van het conglomeraat worden verdeeld over de publieke en private activiteiten? Welke informatie uit de ene tak van activiteiten mag voor de andere categorie zaken worden gebruikt en welke niet? In de weinige mededelingen die Achmea en Gak hebben gedaan zeggen zij in elk geval geen vermeninging van publieke en commerciële taken te beogen.

De controle daarop zal, op basis van de huidige regelgeving, in handen komen van een hele serie instanties: van de Nederlandsche Bank en de Verzekeringskamer tot en met het College van Toezicht op de Sociale Verzekeringen.

De Kam trekt een vergelijking met de privatisering van de gemeentelijke vuilnisophaaldiensten in het afgelopen decennium. Het was efficiënter om dit uit te besteden aan particuliere bedrijven, redeneerden veel gemeenten. ,,Daardoor wordt de markt nu beheerst door drie grote concerns, constateert De Kam. ,,De overheid kan heel moeilijk terugschakelen. Het ideologisch klimaat zit tegen. Niet de Hakkelaar, maar dít is het octopus-proces van de eeuw.''

(Uit NRC HANDELSBLAD van vrijdag 6 december 1996)

zie ook: Wijers: 'Geen mogelijkheid financiële fusies te toetsen', Uit NRC HANDELSBLAD van dinsdag 10 december 1996