OUDE NUMMERS  
  FILMARCHIEF  
  DOCUMENTATIESERVICE  

Brechtiaans experiment in de Alpen

Door DANA LINSSEN
Het lijkt wel een Brechtiaans experiment: geef zeven knechten de heerschappij over een boerenbedrijf en kijk wat er gebeurt. Het is ergens in de eerste helft van deze eeuw, in een Oostenrijks boerendorp, waar de tijd onbestemd lang heeft stilgestaan. God is er de baas over iedereen en de hereboeren zijn er zijn plaatsvervangers op aarde.

Niet de pastoor, want die danst naar de pijpen van de landeigenaren die zijn kerk betalen. Zo houdt iedereen zijn aangename uitbuitingsreligie in stand. Als de tirannieke boer Hellinger op een dag vermoord wordt gevonden en hij zijn landerijen uit haat tegen de wereld aan zijn knechten blijkt te hebben nagelaten, wordt dat comfortabele machtsevenwicht verstoord. De rijke Danningerhad half verwacht dat Hellingers kapitaal bij gebrek aan erfgenamen aan de kerk zou vervallen en hij had daarom een deal gesloten met de kerkvaderen. Snel probeert hij Hellingers voorman over te halen de hele boel beneden de prijs aan hem te verpatsen. Die voorman (Tilo Prückner) wil maar wat graag zijn ondergeschikte ziel aan een hereboer verkopen en probeert de andere knechten over te halen hetzelfde te doen. Maar de knechten, die heel even aan de vrijheid hebben geroken, beginnen zich langzaamaan af te vragen of een hoge hoed of een nieuwe jurk dragen bij een andere meester wel het beste vooruitzicht is wat zij hebben. Ze besluiten de boerderij zelf te gaan beheren. Dat had tot allerlei boertige burlesken kunnen leiden, van dronken landarbeiders en gebroken porselein tot gekneusd zilver en gescheurd damast, maar de 'Siebtelbauern' ('een-zevende-boeren') zijn onwennig met hun nieuwe vrijheid. Ze willen nog steeds met eten wachten totdat de baas zijn eerste hap heeft genomen, durven niet vrij te nemen op zondag en blijven bedremmeld achter in de kerk staan, tot de trotse Emmy (Sophie Rois) aanschuift bij echtgenotes van de notabelen. Brecht stelde in De Kaukasische krijtkring dat het land is van diegenen die het bewerken. En in Heer Puntila en zijn knecht Matti schreef hij dat de verhouding tussen meester en knecht, of rijk en arm noch door een natuurlijke orde is bepaald noch te overbruggen is. Die twee thema's verwerkte de Oostenrijkse regisseur en scenarioschrijver Stefan Ruzowitsky (Wenen, 1961) die met Die Siebtelbauern zijn tweede speelfilm afleverde, in steeds wisselende modulaties in zijn zorgvuldig geconstrueerde scenario. Door die thema's in te bedden in een meeslepende plattelandskroniek vol liefde, seks, dood, duistere geheimen en slemppartijen (een 'Alpenwestern' noemt hij de film zelf), wist hij met de film tevens het publiek te behagen. Dat had tot gevolg dat Die Siebtelbauern een van de publiekslievelingen van het afgelopen International Film Festival Rotterdam was en bovendien om zijn artistieke merites met een van de drie Tiger Awards werd bekroond - een niet vaak voorkomende combinatie. Hoewel Ruzowitsky minder recht in de leer is dan Brecht, leent hij van hem ook het zogenaamde Verfremdungseffekt. Om de toeschouwer bij de les te houden zijn de scènes door Ruzowitsky doorsneden met portretten van dienstbodes, kamermeisjes en landknechten die hun lot in eigen hand hebben genomen en niet langer voor een wrede baas willen werken. Ook dat opstandige gedrag 'was allemaal de schuld van de Siebtelbauern' aldus de verteller van de film, de zwijgzame Severin (Lars Rudolph) en een van de zeven kersverse nieuwe heren. De belangrijkste rollen in Die Siebtelbauern worden gespeeld door jonge, voornamelijk in het theater geschoolde acteurs. Dat uit zich in mooi klein spel dat zonder enige krachtsinspanning over kan gaan in woede-uitbarstingen of energieke emoties om dan weer tot rust te komen, zonder dat daar al te veel montage-ingrepen aan te pas hoefden te komen. Alleen hoofdrolspeler Simon Schwarz, als de zich steeds meer als natuurlijke leider ontpoppende Lukas deed eerder filmervaring op, onder meer in Ruzowitsky's debuutfilm TEMPO (1996). Bijzonder is ook de cameravoering, met een hang naar perfectionisme en symmetrie, zonder glibberig en overgestileerd te worden. ,,Was hilft da Freiheit? Es ist nicht bequem. Nur wer im Wohlstand lebt, lebt angenehm!'' liet Brecht Macheath in de gevangenis pesterig zingen in De Driestuiversopera. Uit Der Siebtelbauern blijkt dat juist die vrijheid het hele verschil maakt.